SUÇ GELİRLERİNİN AKLANMASINDA KRİTİK EŞİK: “ÖNCÜL SUÇ” NEDİR?
Suç gelirlerinin aklanması, tek başına boşlukta oluşan bir fiil değildir. Aklamanın varlığından söz edebilmek için, öncelikle bir suçtan elde edilmiş gelir bulunmalıdır. İşte bu noktada karşımıza çıkan kavram **“öncül suç”**tur. Öncül suç, aklama fiiline konu olan malvarlığı değerinin kaynağını oluşturan asli suçtur. Başka bir ifadeyle, ortada bir öncül suç yoksa, hukuken aklamadan da söz edilemez. Bu nedenle aklama suçunun hukuki yapısı, doğrudan öncül suç kavramı üzerine inşa edilmiştir (Akıncı, 2021; Bayraktar, 2019).
ÖNCÜL SUÇ NEDEN BU KADAR ÖNEMLİDİR?
Öncül suç kavramı, aklama ile mücadelede üç temel işlev görür:
-Aklamanın sınırını çizer.
Her yasa dışı fiil, otomatik olarak aklama doğurmaz. Malvarlığı değeri üretmeyen veya ekonomik karşılığı olmayan fiiller, aklamanın konusu olamaz (Artuk et al., 2023).
-Ceza sorumluluğunu belirler.
Aklama suçunun oluşabilmesi için, suç gelirinin belirli bir ağırlıkta ve nitelikte olması gerekir. Bu değerlendirme, öncül suç üzerinden yapılır (Yenisey & Nuhoğlu, 2022).
–Uluslararası uyumu sağlar.
Öncül suç yaklaşımı, uluslararası standartlarla (özellikle FATF yaklaşımıyla) uyumlu bir çerçeve oluşturur (FATF, 2012/2023).
ÖNCÜL SUÇLARIN BELİRLENMESİNDE 4 TEMEL YAKLAŞIM
Aklama suçunun (predicate offence / öncül suç) en kritik sorusu şudur:
“Hangi suçlardan elde edilen gelir aklama suçuna konu olabilir?”
Ülkeler bu soruya dört ana yöntemle cevap verir (UNODC, 2017)
1. Tüm Suçlar Yaklaşımı
Tüm suçlar yaklaşımında, ekonomik değer üreten her suç, öncül suç olarak kabul edilir. Suçun türü veya ağırlığı tek tek sayılmaz; önemli olan suçtan elde edilen bir malvarlığı değerinin bulunmasıdır.Bu yaklaşım, suç ekonomisinin sürekli değiştiği ve yeni suç türlerinin ortaya çıktığı günümüzde, boşluk bırakmama avantajı sağlar. Ancak kapsamın çok geniş olması, uygulamada önceliklendirme ve orantılılık tartışmalarını da beraberinde getirebilir (FATF, 2012/2023).
2. Eşik Yaklaşımı
Eşik yaklaşımında öncül suçlar, cezanın ağırlığına göre belirlenir. Belirli bir hapis cezası sınırının üzerindeki suçlar, otomatik olarak aklamaya kaynaklık eden suçlar olarak kabul edilir. Bu yöntem, hukuki öngörülebilirliği artırır ve önemsiz suçların aklama kapsamına girmesini engeller. Buna karşılık, cezası görece düşük olmakla birlikte yüksek ekonomik kazanç sağlayan bazı suçların kapsam dışında kalması riski bulunmaktadır (Akıncı, 2021).
3. Türkiye’de uygulanan yaklaşım: EŞİK YAKLAŞIMI
Türkiye’de suç gelirlerinin aklanması bakımından esasen “eşik yaklaşımı” uygulanmaktadır.
Hukuki Dayanak
TCK m. 282 – Suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama
Maddede tek tek sayılmış (katalog) suçlar yoktur.
Bunun yerine, alt sınırı en az 6 ay veya daha fazla hapis cezası gerektiren her suç, aklamanın öncül suçu olabilir.
-Bu da bizi eşik yaklaşıma götürür (5237 sayılı TCK, m. 282).
4. Katalog (Liste) Yaklaşımı
Katalog yaklaşımında, öncül suçlar kanunda tek tek sayılır. Uyuşturucu ticareti, kaçakçılık, rüşvet, dolandırıcılık gibi suçlar açıkça belirtilerek, hangi suçların aklamaya kaynaklık edebileceği netleştirilir. Bu yaklaşım, hukuki belirlilik açısından en güçlü yöntemdir. Ancak suç tiplerinin zamanla çeşitlenmesi ve karmaşıklaşması karşısında, listenin güncel tutulmaması hâlinde boşluklar oluşabilir (UNODC, 2017).
Tablo 1: Katalog Suçlar
| Katalog Suç | Kanun Maddesi |
| Soykırım Suçu ve Örgütlü İşlenmesi | 5237 sayılı TCK m. 76 ve m. 78 |
| İnsanlığa Karşı Suçlar ve Örgütlü İşlenmesi | 5237 sayılı TCK m. 77 ve m. 78 |
| Göçmen Kaçakçılığı Suçu | 5237 sayılı TCK m. 79 |
| İnsan Ticareti Suçu | 5237 sayılı TCK m. 80 |
| Kasten Öldürme Suçları | 5237 sayılı TCK m. 81, 82, 83 |
| Silahla İşlenen Nitelikli Yaralama Suçu | 5237 sayılı TCK m. 86/3-e |
| Neticesi Sebebiyle Ağırlaşmış Yaralama Suçu | 5237 sayılı TCK m. 87 |
| İşkence Suçu | 5237 sayılı TCK m. 94 |
| Neticesi Sebebiyle Ağırlaşmış İşkence Suçu | 5237 sayılı TCK m. 95 |
| Cinsel Saldırı Suçunun Basit Bedensel Temas ve Sarkıntılık Haricinde Kalan Kısmı | 5237 sayılı TCK m. 102 |
| Çocuğun Cinsel İstismarı Suçu | 5237 sayılı TCK m. 103 |
| Hırsızlık ve Nitelikli Suçu | 5237 sayılı TCK m. 141 142 |
| Yağma ve Nitelikli Yağma Suçu | 5237 sayılı TCK m. 148 149 |
| Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde İmal ve Ticareti Suçu | 5237 sayılı TCK m. 188 |
| Suç İşlemek İçin Örgüt Kurma Suçu | 5237 sayılı TCK m. 220 |
| Devletin Birliğini ve Ülke Bütünlüğünü Bozmak | 5237 sayılı TCK m. 302 |
| Düşmanla İşbirliği Yapmak | 5237 sayılı TCK m. 303 |
| Devlete Karşı Savaşa Tahrik | 5237 sayılı TCK m. 304 |
| Askeri Tesisleri Tahrip ve Düşman Askeri Hareketleri Yararına Anlaşma | 5237 sayılı TCK m. 307 |
| Düşman Devlete Maddi ve Mali Yardım | 5237 sayılı TCK m. 308 |
| Anayasayı İhlal | 5237 sayılı TCK m. 309 |
| Cumhurbaşkanına Suikast ve Fiilî Saldırı | 5237 sayılı TCK m. 310 |
| Yasama Organına Karşı Suç | 5237 sayılı TCK m. 311 |
| Hükümete Karşı Suç | 5237 sayılı TCK m. 312 |
| Türkiye Cumhuriyeti Hükûmetine Karşı Silahlı İsyan | 5237 sayılı TCK m. 313 |
| Devlet Güvenliğine veya Anayasal Düzene Karşı Suçları İşlemek Amacıyla Örgüt Kurma | 5237 sayılı TCK m. 314 |
| Devlet Güvenliğine veya Anayasal Düzene Karşı Suçları İşlemek Amacıyla Kurulan Örgütlere Silah Sağlama | 5237 sayılı TCK m. 315 |
| Silah Kaçakçılığı Suçları | 6136 sayılı Kanun m. 12 |
| Banka Yönetim Kurulu Başkan ve Üyeleri ile Diğer Mensupları Tarafından İşlenen Zimmet Suçu | 4389 sayılı Bankalar Kanunu m. 22/3 |
| Yönetici Olsun veya Olmasın Bankanın Gerçek Kişi Ortakları Tarafından İşlenen Zimmet Suçu | 4389 sayılı Bankalar Kanunu m. 22/4 |
| Yönetici Olsun veya Olmasın Bankanın Gerçek Kişi Ortakları Tarafından İşlenen Zimmet Suçu | 4926 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu ilgili maddeler |
| Kaçakçılık Suçlarının Tamamı (Hapis Cezası Gerektirenler) | 4926 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu ilgili maddeler |
| Kültür ve Tabiat Varlıklarını Haksız Olarak Yurtdışına Çıkarma Suçu | 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m. 68 |
| İzinsiz Araştırma, Kazı ve Sondaj Suçu | 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m. 74 |
| Kasten Orman Yakma Suçu | 6831 sayılı Orman Kanunu madde 110/4 |
| Devletin Güvenliğine Karşı Suç İşlemek Amacıyla Kurulmuş Bir Örgüt Faaliyeti Çerçevesinde Devlet Ormanı Yakma Suçu | 6831 sayılı Orman Kanunu madde 110/5 |
| Tehlikeli Bazı Belirli Maddelerle veya Yüzünü Örtmek Suretiyle Toplantı ve Yürüyüşe Katılmak | 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu m. 33/1-a |
| Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Sırasında Yasadışı Örgütlere Ait Bazı Belirli Simgeleri Kullanmak | 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu m. 33/1-b |
| Terör Örgütü Propagandasına Dönüştürülen Toplantı ve Gösteri Yürüyüşlerinde Kimlik Gizlemek Amacıyla Yüzü Gizleme Suçu | 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu m. 7/3 |
(Kaynak: UNODC, 2017; FATF, 2012/2023; ilgili özel kanunlar)
4. Karma Yaklaşım
Karma yaklaşım, yukarıdaki yöntemlerin birlikte kullanılmasıdır. Bazı sistemlerde ceza eşiği esas alınırken, ayrıca belirli suçlar özellikle vurgulanır. Bu yöntem, hem esneklik hem de belirlilik sağlamayı amaçlar. Günümüzde birçok ülke, suç gelirlerinin aklanmasıyla mücadelede tek bir yönteme bağlı kalmak yerine, karma bir yapı benimsemektedir (FATF, 2012/2023).
Suna Simge KORKMAZ’ın “Giyilebilir Ödeme Cihazları ve Kara Para Aklama ile İlişkisi” isimli yazıyı bağlantıdan okuyabilirsiniz.
Hukuk ve Bilişim Dergisi’nin Son Sayı’sını okumak için tıklayınız.
Yazar: Suna Simge KORKMAZ
KAYNAKÇA
Akıncı, M. (2021). Suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama suçu. Seçkin Yayıncılık.
Artuk, M. E., Gökcen, A., Alşahin, M. E., & Çakır, K. (2023). Ceza hukuku özel hükümler (Güncellenmiş basım). Adalet Yayınevi.
Bayraktar, K. (2019). Suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama ve öncül suç. On İki Levha Yayıncılık.
FATF. (2012/2023). International standards on combating money laundering and the financing of terrorism and proliferation (The FATF Recommendations). OECD Publishing.
UNODC. (2017). Manual on the model legislative provisions against money laundering and the financing of terrorism. United Nations Office on Drugs and Crime.
Yenisey, F., & Nuhoğlu, A. (2022). Ceza hukuku özel hükümler. Beta Yayıncılık.
Türkiye Cumhuriyeti. (2004). 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu. Resmî Gazete.
