Dijital Miras: Ölüm Sonrası Dijital Varlıkların Hukuki ve Pratik Boyutları
Yazar: Stj. Av. Adem Üren
Giriş
Günümüzde dijitalleşmenin hızla artmasıyla birlikte bireylerin yaşamlarının büyük bir kısmı çevrimiçi platformlarda geçmekte ve bu platformların kullanımı her geçen gün artmaktadır. Bu durum, dijital varlıkların önemini artırmış ve miras hukuku alanında hem hukuki hem de pratik açıdan çeşitli sorunları beraberinde getirmiştir. Kepios tarafından gerçekleştirilen Dijital 2024 Küresel Genel Bakış Raporu’na göre internet kullanıcılarının yüzde 95’i her ay sosyal medyayı kullanmakta ve Temmuz 2023 ile Temmuz 2024 arasında 266 milyon yeni kullanıcı platformlara katılmıştır. Daha fazla insanın çevrim içi etkileşimde bulunması ve dijital izlerinin genişlemesi, gizlilik, miras ve dijital kimliklerin etik kullanımıyla ilgili endişeleri giderek artırmaktadır.
Dijital Varlıklar ve Önemi
Dijital varlıklar, bireylerin çevrimiçi ortamda sahip olduğu veya kontrol ettiği varlıkları ifade eder. Bunlar arasında sosyal medya profilleri (Instagram, Facebook, X), e-posta hesapları, dijital fotoğraf ve video arşivleri, dijital cüzdanlar, kripto paralar (Bitcoin, Ethereum), online oyun hesapları ve dijital sanat eserleri yer almaktadır. Bu varlıklar, miras hukuku açısından hem maddi hem de manevi değer taşıyabilen unsurlardır ve kullanıcılar bu değerleri koruma altına alacak hukuki güvencelere sahip olmak isteyebilir.
Dijital hizmet sağlayıcılarının kullanıcı sözleşmeleri, genellikle üçüncü şahısların hesaplara erişimini sınırlamakta, mirasçıların ölen kişinin dijital varlıklarına erişimini zorlaştırmaktadır. Özellikle varlıkların şifrelenmiş olması ve özel anahtarların bilinmemesi durumunda, mirasçıların terekeye erişimi neredeyse imkânsız hale gelmektedir.
Dijital Varlıkların Miras Yoluyla Yönetimi
Dijital varlıkların miras paylarına dahil edilmesi, mirasçıların bu varlıklara erişimini ve yönetimini kolaylaştırır. Bu kapsamda, bireylerin dijital varlıklarının envanterini çıkarması, erişim bilgilerini güvenli bir şekilde saklaması ve vasiyetnamelerinde dijital varlıkların yönetimi konusunda açık talimat vermeleri önemlidir. Ayrıca, dijital vasiyet hazırlanması ve bir dijital vasiyet yürütücüsü atanması, ölen kişinin dijital varlıklarının yönetimi ve dağıtımı konusunda yetki sağlayabilir.
Kripto paralar ise dijital varlıklar arasında özel bir öneme sahiptir. Merkezi bir kontrol yapısının olmaması ve yüksek güvenlik önlemleri, miras yoluyla devrini karmaşık hâle getirebilir. Kripto paraların mirasçılara geçebilmesi için özel anahtarların güvenli şekilde saklanması ve mirasçılara erişim bilgilerinin sağlanması gerekmektedir; aksi takdirde bu varlıklar kalıcı olarak kaybedilebilir.
Hukuki Düzenlemeler ve Boşluklar
Hukuki düzenlemelerin yetersizliği, hizmet sağlayıcılarının politikaları ve veri gizliliği yasaları, mirasçıların dijital varlıklara erişimini zorlaştırmaktadır. Türkiye’de mevcut Medeni Kanun’da (TMK) dijital varlıklara ilişkin özel bir düzenleme bulunmamaktadır. TMK m.599/2, mirasçıların ölen kişinin aynî haklarını, alacaklarını ve diğer malvarlığı haklarını doğrudan kazanacaklarını belirtse de, dijital varlıkların cismani olmaması nedeniyle ayni hakların konusu olarak nitelendirilmeleri mümkün değildir. Bununla birlikte kanun, “diğer malvarlığı haklarını” terekeye ekleyerek dijital varlıklar için açık bir kapı bırakmaktadır.
TMK m.653 ise, mirasçılardan birinin karşı çıkması hâlinde, nitelikleri veya özgülendikleri amaç gereği bir bütünlük oluşturan eşyanın ayrılamayacağını ve özel anı değeri olan eşyanın satılamayacağını öngörmektedir. Dijital varlıklar açısından bu hüküm, manevi değeri olan çevrimiçi içerikler için örnek teşkil edebilir.
Uluslararası Yaklaşımlar
Amerika’da RUFADAA (Revised Uniform Fiduciary Access to Digital Assets Act), miras yöneticisi veya avukata, birinin ölümünden veya güçsüzlüğünden sonra hesaplarına erişim imkânı sağlayan bir yasadır. Avrupa’da ise GDPR (General Data Protection Regulation), özel hayatın gizliliği ve ailenin korunması gibi temel hakları düzenlemekte ve kişisel verilerin korunmasına dair en kapsamlı çerçeveyi sunmaktadır. Türkiye’de KVKK, GDPR’a yakın düzenlemeler sunsa da, dijital varlıkların mirası konusundaki boşluğu yalnızca TMK m.1’de yer alan “Hâkimin Hukuk Yaratması” ilkesiyle doldurabilmekteyiz.
Dijital Ayak İzi ve Kişisel Verilerin Korunması
Kişisel verilerin korunması, dijital izlenmenin önemli bir parçasıdır. Dijital ayak izi, bir bireyin çevrim içi etkinliklerinden elde edilen verileri içerir ve bu veriler kötü niyetli kişiler tarafından istismar edilebilir. Kimlik hırsızlığı, dolandırıcılık ve kişisel bilgilerin çalınması riskleri, dijital varlıkların korunmasının önemini artırmaktadır. Dijital varlık takibini yönetmek ve kişisel verilerin korunmasını sağlamak, hem bireylerin güvenliği hem de mirasçıların haklarının korunması açısından kritik öneme sahiptir.
Pratik Örnekler
Kaspersky’nin 2024 yılında gerçekleştirdiği “Heyecan, Batıl İnanç ve Büyük Güvensizlik – Küresel Tüketicilerin Dijital Dünya ile İlişkisi” araştırmasına göre, tüketicilerin ölüm sonrası dijital izlerini kontrol altına almak için alabilecekleri temel yöntem, vasiyetlerine özel talimatlar eklemektir. Katılımcıların %62’si, çevrim içi varlığı olan herkesin verileri ve sosyal medya hesaplarıyla ne yapılması gerektiğini vasiyetlerinde belirtmesi gerektiğini ifade etmiştir. Sosyal medya hesapları, ancak bir aile yakını ilgili platforma kullanıcının öldüğüne dair bildirimde bulunduğunda pasifleştirilebilmekte veya anı hesabına dönüştürülebilmektedir. Örneğin, Meta, bir kullanıcının ölüm belgesi iletildiğinde hesabı ya kaldırmakta ya da dondurmaktadır.
İngiltere’de Dijital Miras Derneği’ni kuran James Morris, kullanıcılara verilerinin yedeğini almalarını önermektedir. Facebook’ta bütün bir fotoğraf ve video arşivinin indirilip aile üyelerine iletilebilmesi mümkündür. Morris, olası bir ölüm durumunda özel mesajları silip, fotoğraf ve videoları arşivleyip kısa notlar eklemeyi öneriyor.
ABD’de ise, ölen bir asker oğlunun Yahoo mail hesabına erişim talebi, gizlilik gerekçesiyle reddedilmiş; Hotmail ve AOL ise resmi ölüm belgesi sunulduğunda mirasçılara erişim hakkı sağlamıştır. Bu örnekler, dijital varlıkların miras yoluyla yönetimindeki hukuki ve pratik karmaşıklığı göstermektedir.
Sonuç ve Öneriler
Hayat boyu elde ettiğimiz maddi ve manevi varlıkların paylaşımı ve korunması, miras hukuku kapsamında düzenlenmiştir. Ancak dijital varlıklar için hukuki düzenlemeler hâlen yetersizdir. Dijital varlıkların mirasçılarına aktarılabilmesi için:
- Kullanıcıların dijital varlıklarının envanterini çıkarması,
- Erişim bilgilerini güvenli şekilde saklaması,
- Vasiyetnamelerinde dijital varlıkların yönetimi konusunda açık talimatlar vermesi,
- Dijital vasiyet ve yürütücü ataması gibi önlemler alınması önerilmektedir.
Ayrıca, ulusal ve uluslararası hukukun dijital varlıklar için açık ve güncel düzenlemeler yapması, bu değerlerin korunması ve miras yoluyla aktarılmasını güvence altına almak için büyük önem taşımaktadır.
Av. Ceren GÜNDÜZ’ün “Türk Hukukunda Dijital Miras” isimli yazısını bağlantıdan okuyabilirsiniz.
Hukuk ve Bilişim Dergisi’nin Yeni Sayı’sını okumak için ise bağlantıya tıklayınız.
Yazar: Stj. Av. Adem Üren
Kaynakça
- Dijital 2024: Küresel Genel Bakış Raporu,
- Heyecan, Batıl İnanç ve Büyük Güvensizlik – Küresel Tüketicilerin Dijital Dünya ile İlişkisi,
https://www.kaspersky.com/blog/myths-and-reality-of-digital-world/
- Eşref C.G, ‘Dijital Varlıkların Miras Yoluyla İntikali’ (2023) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Cilt:29, Sayı:1, ss.840-875
- Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) – 6698 sayılı Kanun, Resmî Gazete Tarihi: 7 Nisan 2016, Sayı: 29677
- 4. General Data Protection Regulation (GDPR) – Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of the Council.
- Türk Medeni Kanunu (TMK) – 4721 sayılı Kanun, Resmi Gazete Tarihi: 8 Ağustos 2001, Sayı: 24607
Hukuk ve Bilişim Dergisi ve Blog kısmımızda,
Bilişim Suçları
Blockchain ve Dijital Paralar
Yapay Zekâ ve Robot Hukuku
Elektronik Ticaret Hukuku
İnternet Hukuku
Kişisel Verilerin Korunması Hukuku
Start-Up Hukuku
E-Spor Hukuku
Fikri Mülkiyet Hukuku ve benzer teknoloji hukuku alanlarında yazılar okuyucularımıza sunulmaktadır.